نوشته‌ها

آجرنما

طرز تهیه و مصارف آجر

آجرنمابرای ساخت آجر به مواد اولیه خاصی نیاز است ک در زیر به شرح آن ها می پردازیم:

خاک از اصلی ترین مواد مورد نیاز جهت تهیه آجر است که مخلوطی از خاک رس، فلدسپات، سنگ آهگ، ماسه، سولفات، کانی های آهن است.(برای تهیه آجر نیاز به خاک رس خالص نیست). آهک زیادی در خاک موجب پایین آمدن کیفیت آجر می شود پس خاک رس نباید درصد زیادی آهک داشته باشد.

عناصر مهم خاک رس عبارتند از:

-سیلیس: شکل سلیلس مانند دانه های ماسه است و از موادی که در خاک آجر یافت می شود،  به شمار می رود . ماسه و لای از کوارتز حاصل شده از سنگ های آذرین که پس از مدتی پوسیده می شوند به وجود می آید. پس در همه خاک ها همیشه مقداری ماسه ولای پیدا می شود. ماسه به عنوان استخوا ن بندی خشت نام برده می شود. اگر ماسه در آجر بیشتر باشد مقدار خاک رس کم شده و آجر به دست آمده ترد و پوک با مقاومت پایین خواهد بود.

-آلومین: آلومین بخش نرم و شکل پذیر خاک محسوب می شود که آب را به خود جذب می کند و خمیری شکل می شود. آلومین هنگام پخت ذوب می شود و باعث یک پارچگی جسم می شود.

-فلدسپات: عامل گدازآور آجر فلدسپات است. این ماده   گرمای خمیری شدن آجر را به حدود 1150-1100 درجه سانتی گراد کاهش می دهد.

-سنگ آهک: اگر سنگ آهک به مقدار کمی در خاک آجر استفاده شود و همانند گرد باشد، رنگ آجر روشن می شود و صدمه ای به آن وارد نمی کند. مقدار مجاز آهک برای آجر سی درصد است که اگر از این حد مجاز بالا رود دمای ذوب آجر پایین

می آید و آجر در گرمای کوره به شکل آجر جوش در می آید. سنگ آهک دانه درشت در خاک خشت به هنگام پختن در کوره گازکربینک تولید می کند و باعث می شود آهک زنده باقی بماند. آهک زنده پس از گرفتن رطوبت به آهک شکفته تبدیل می شود و آجر را می ترکاند و به اصطلاح آلوئک می شود.

-سولفات ها: سولفات ها به شکل های سولفات کلسیم، منیزیم، پتاسیم، سدیم در خاک آجر وجود دارند. زمان آسیاب کردن خاک، سولفات ها به شکل گرد در می آیند و بعد از مصرف شدن آجر آب ملات یا آب باران را می مکند. این فرایند پس از مدتی به صورت سفیدک یا شوره در نمای ساختمان مشخص می شود.

-املاح آهن: اکسید آهن در آجر، کارگداز آور را انجام می دهد، اگر اکسیدآهن (سه ظرفیتی) در خاک آجر به پنج درصد وزن آن برسد دمای ذوب را کاهش می دهد و رنگ آجر نیز سرخ می شود.

-مواد گیاهی: این مواد چنان چه در خاک وجود داشته باشند به هنگام پختن آجر در کوره می سوزند و موجب به وجود آمدن فضای خالی در آجر  شده و درنتیجه آجر پوک خواهد شد.

مصارف آجر

آجر در انواع مختلف تهیه وساخته می شود وهرکدام با توجه به نوع ویژگی های خاصی که دارند کاربری های خاص خودشان را دارند. به طورکلی قدمت استفاده از آجر در ساختمان سازی و معماری  به سال های بسیار دور بر می گردد و جزو مصالح اولیه مورد استفاده در معماری محسوب می شود. اولین نوع آجر را می توان آجر های رسی برشمرد که قدمتی چند هزار ساله دارند. آجر می تواند به عنوان مصالح پر کننده دیوار، سقف و …مورد استفاده قرار گیرد و حالت چفت وبست محکمی  را در بنا ایجاد می کند. زیبایی و تنوع در طرح و رنگ آجر باعث شده است که از آن در نمای داخلی و ساختمان نیز استفاده شود. بی شک آجر از آن دسته مصالحی است که رنگ و بوی خاک را  هم چنان برای ما زنده نگه داشته است. یکی از شاخصه های معماری سنتی و اصیل ایرانی نیز بهره گیری از مصالحی هم چون آجر بوده است. حتی در معماری گذشته ایرانی نحوه چیدمان و قرار گیری آجر به شکل های گوناگون انجام می گرفته است و همین زیبایی خاصی به بنا می داده است. امروز نیز با مطالعه معماری پر رمز و راز ایرانی از چنین چیدمان هایی که به شکل های قوسی شکل، طاق و گنبد بودند  به طور نمادین ودکوراتیو در معماری های داخلی و بیرونی  استفاده می شود.

نویسنده: مهری رقمی

مراحل تولید آجر

مراحل ساخت آجر

تهیه و ساخت آجر طی مراحل و روش‌های زیر انجام می گیرد.
آماده سازی خاک رس: خاک رس برای ساخت آجر به روش دستی یا با ماشین برداشت و با کامیون یا تسمه نقاله به کارخانه آجرپزی منتقل می شود.
مناسب سازی خاک جهت استفاده: کلوخه‌های بزرگ با سنگ‌شکن شکسته شده و به وسیله تسمه نقاله به محل موردنظر منتقل می شود. جداسازی مواد نباتی و دانه‌های درشت خاک صورت می گیرد و مواد لازم برای تهیه گل مهیا می شود.
آماده کردن گل و قالب‌گیری خشت
الف_ خشت‌زنی و آماده کردن گل: هدف از تهیه کردن گل به دست آوردن گلی مناسب، یکدست و بدون کلوخه و مواد اضافی خارجی است. در راه و روش قدیمی و سنتی بعد از سرند کردن و یکدست‌سازی خاک آخوره ای می سازند و مقدار آبی با حدود 30 الی 35 درصد از وزن خاک به آن اضافه می شود. سپس گل را ورز می دهند تا حالت خمیری به خود بگیرد و بدون این که فشارزیادی نیاز باشد، گل در قالب ریخته می شود و با فشار دست خشت‌زنی انجام می گیرد.
به دلیل اینکه در این روش خشت‌زنی با دست صورت می‌گیرد گاهی مواقع جهت آسودگی در قالب‌گیری میزان آب افزوده شده تا دو برابر افزایش می‌یابد. آجری که به این صورت تهیه می‌شود سبک و پوک است. آجر فشاری یا گری نام این نوع آجر است.
برای خشت‌زنی با دست از انواع قالب‌های زیر می‌توان استفاده کرد:
-قلب چهارتایی خشت‌زنی
-کلاف قالب (کشیده) بدون ته
-قالب جفتی (خشتی) ایرانی
-کلاف قالب تکی مربع (خشتی) بدون ته

خشت‌زنی در کارخانه

به‌طورکلی سه روش کارخانه‌ای برای قالب‌گیری گل و خشت‌زنی هست:
خمیری شکل یا روش گل نرم: در این روش آب به میزان 20 الی 30 درصد وزن خاک به آن اضافه می‌شود. خمیر گل از میان ماشین مکنده‌ای به شکل چرخ‌گوشت که نام دارد عبور داده می‌شود؛ و سپس هوا زدایی می‌شود. بعد از هوا زدایی خمیر با سیم بریده می‌شود. بعد از اینکه خشت تهیه شد به دستگاه خشک‌کن انتقال داده می شود.

گل سفت: در تهیه گل سفت حدود ۲۵_۲۰ درصد وزن خاک به آن آب افزوده می‌شود. مابقی مراحل تهیه این نوع گل نیز مانند گل نرم است، فقط فرق بین این دو به دلیل استفاده از آب کمتر آجر ساخته شده مقاومت بیشتری دارد.
پرس کردن خاک نیمه‌خشک: ابتدا در حدود ۸_۱۰ درصد وزن خاک به آن اضافه می‌شود تا دانه‌های موجود مرطوب شوند. بعد از مرطوب کردن خاک فشاری با تقریب ۸۰ کیلوگرم بر سانتی‌متر مربع توسط دستگاه پرس بر آن وارد می‌شود و خشت به وجود می‌آید. در این مرحله دیگری نیازی به خشک‌کردن خشت مدنظر نیست.
خشک کردن خشت نیز به رو ش های مختلفی انجام می گیرد که عبارتند از:
_ قرار گیری خشت در هوای آزاد به مدت ۱۳_۱۵ روز
_بهر ه گیری از کوره حلقه ای شکل هوفمان و قرار دادن خشت در اتاقک‌های کوره یا بام آن
_ استفاده از گرم‌خانه (اتاق گرم): اتاقی بلند و باریکی که از پایین آن هوای داغ رد و بدل می‌شود. رطوبت فضا نیز از سمت بالای اتاق مکیده می‌شود.
بهره‌گیری از تونل گرم: در این مکان خشت‌ها روی واگن قرار می گیرند و از یک سو هوای گرم وارد تونل می شوند. در پایان کار که خشت ها به انتهای تونل می رسند رطوبت خود را از دست می دهند.
بعد از خشک کردن خشت برای تهیه آجر لعاب دار به آن لعاب می دهند. در حین پخت آجر لعاب هم میپزد. لعاب هایی که دمای پختن کمتری نسبت به آجر نیاز دارند می توان بعد از ساخت آجر انجام داد.

تهیه آجر یا به عبارتی آجرپزی: بعد از خشک شدن خشت‌ها در کوره چیده می‌شوند. نحوه چینش خشت‌ها باید به گونه ای باشد که گازهای داغ و شعله با به راحتی بتوانند از میان آن‌ها عبور کنند. آجرپزی یعنی گرما دادن به آجر به شکلی که آب تبلور خاک رس بپرد و دانه‌های خاک به خوبی به هم بچسبند و جسم سختی به وجود آورند.
درجه‌ای که برای پخت آجر استفاده می شود از ۸۰۰_ ۱۲۰۰ درجه سانتی گراد است و مدت پخت با توجه به نوع کوره و نحوه رساندن حرارت به خشت‌ها از یک الی هفت روز متغیر است.
نویسنده: مهری رقمی